Halife Hacı Yusuf  lakabıyla bilinen 19.yüzyıl Bitlis Mutasavvıf ve müderrislerindendir. 1830 yılında Bitlis te doğmuştur. Kadiri Şeyhi Hacı İshak Efendi’nin mahdumudur.Bir kardeşi Kadı Necmeddin Efendi, diğer Kardeşi Haydar Efendi’dir. Kökeni tarihte, Harzem Beyliğine ve Saruhanoğullarına dayanmaktadır. En Büyük Dedesi Saruhani Sani’nin oğlu Ali Kehya es Saruhani, Bitlis’te 1630 yılında Avih mahallesinde Kadiri Camisini yaptırmıştır. Bu caminin Beyaz mermer kitabesi, Saruhan ailesinin Bitlis’te mevcudiyetini bu tarihe kadar belirlemektedir.

Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani,  türbesi Bitlis’te  Taş mahallesindedir. Yamuk dörtgen planındaki türbenin yine yamuk planlı ve küçük bir avlu gibi kuzeyine eklenmiş olan bir de haziresi vardır Taş caminin kuzeyinde yer alan yapının kitabesi yoktur. Ancak son 10 yıl içinde tarihi ve kültürel değerlerin kaybolmaması için yeni bir kitabe eklenmiştir. Kitabenin bulunmamasının en temel sebeplerinden biri Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani‘nin tasavvufi anlayışında alçak gönüllülüğü ön plana çıkaran ve tüm hizmetleri  Allah rızası ve insanların yararı için yapma düşüncesi yer almaktadır. Bunun bir diğer örneği de yine Bitlis’te Taş mahallesinde bulunan  Taş Camisidir. Bu camiyi de Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani yaptırmış adını taş camisi bırakmıştır. Hiç bir zaman ön plana çıkmamıştır. Bitlis merkezinde Hükümet konağına çıkan yolun üzerinde, Taş Mahallesi’nde bulunan bu cami Kareye yakın dikdörtgen planlı caminin bulunduğu arazinin meyilli oluşundan ötürü batı cephesi diğer yanlardan daha yüksektir. Caminin ortasında bulunan tek sütun kemerlerle duvarlara bağlanmış içerisini dört bölüme ayırmıştır. Bölümlerin üzeri de küçük kubbelerle örtülmüştür. Güney kenarının ortasında bulunan mihrap dışarıya doğru çıkıntı meydana getirmektedir. Mihrabın solunda küçük bir pencere diğer tarafında da ahşap minber yer almaktadır. Bu caminin de üzeri toprak damla örtülmüştür.

Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani Bitlis medresesi müderrislerinden olan Babası Kadiri şeyhi Hacı İshakı Saruhani Hazretlerinin yanında 30 yaşında İslami ilimlerde bütün alanlarda  ilmi icazet almıştır. Kendisi’de genç yaşta Bitlis medreselerinde müderrislik yapmıştır. Önce Kadiri Şeyhi  olan babası Hacı İshak Hazretlerinin Yanında tasavvufi açıdan  seyr u sülukta bulunmuştur. Babasının  vefatı üzerine bir gün talebesi ile birlikte Muş’a giderken Muş yolu üzerinde bulunan Nurşin’de Şeyh Abdurrahman Et-Tağî hazretleriyle tanışmak ve hatta ilmi kabiliyetini denemek için ziyaretine gitmiştir. Mülakat sonucu manevi yönden cezp edilerek kendisine teslim olmuştur. Bu yolculuk sırasında yanında bulunan talebesi Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani ‘ye bu intisabı yüzünden itiraz ederek, “Hocam, denemek için geldik. Kendisine boyun eğdiniz.” Diye sorunca cevaben Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani  talebesine “teslim olmamak elimde olmadı “demiştir. Bu tarihten sonra Şeyh Abdurrahman Et-Tağî hazretlerinin yanında Nakşibendi tarikatı üzerine amel ederek 1869 yılında hilafete layık görülmüştür. Halife lakabı  ismiyle birlikte anıla gelmiştir. Döneminde bölgeden Hacca gidenlerin sayısı çok ender olduğundan Halife Hacı Yusuf olarak anılmıştır.

Halife Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani ‘ye  ait el yazması ilimi ve tasavvufi eserleri diğer kütüphanesi ile birlikte  Bitlis’in Ruslar tarafından işgali sırasında yakılıp dağıtıldığı ve korunamadığı tanıklarca ifade edilmektedir.

Halife Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani ‘nin Halifesi, Diyarbakırlı Sufi Abdülcelil Mamo lakabıyla maruf kişidir. Ayrıca Şeyh Masum’un oğlu Bitlis milletvekili Merhum Muhyiddin Mutlu’nun naklettiğine göre Halife Hacı Yusuf ,Hacca gidişi sırasında Suriye’nin Kamışlı ilçesinde uzun bir süre kalmış orada tarikat vermiş, Nakşibendi hatmesinde  isminin okunduğuna yakın zamanlarda şahit olunmuştur. 

Halife Hacı Yusuf el Bidlisi es Saruhani ‘ni vefat tarihi belli değildir. Vefatı öncesi nereye defnedileceği tartışma konusu olmuş,ekseriyetle,Norşin’e Şeyhi Abdurrahman Et-Tağî Hazretlerinin yanına götürülmesi üzerinde durmuştur. Bu esnada Halife Hacı Yusuf’un Halifesi Diyarbakırlı Sufi Abdülcelil şöyle demiştir.”Şeyhim(Halife Hacı Yusuf) vefatından kısa bir süre önce beni çağırarak şimdiki defin olduğu yeri göstererek, bana dedi ki “ Sofi, burası iyi bir sandık olur” diye işaret etti.Tabi ki insanın mezarı amel sandığıdır. Halife Hacı Yusuf’un halifesi Abdülcelil aynı zamanda iyi bir inşaat ustasıydı.Kayalığı oyarak,Şeyhinin defnedilmesini sağlamış ve üzerine şimdiki kümbeti yapmıştır. Halife Hacı Yusuf’’un halifesi olan Abdülcelil, Norşin’de Şeyh Muhammed Diyaeddin (Hazret)’in evini, Hersan Mahallesi köprüsünü, Aşağı Kalealtı Camini ve Şeyhi olan Halife Hacı Yusuf’un  evini yaptığı bilinmektedir.

Halife Hacı Yusuf Saruhani  çok nurlu bir insan olduğu için Bitlis’te halk arasında şöyle veciz bir ifade yaygınlaşmıştır.

Evlerinin önü çift kaya
Halife Hacı Yusuf benzer aya

İnsanlara Allah saygısını ve insan sevgisini veciz Arapça , Farsça  ve Türkçe şiirler ve öğütlerle anlatmış,erdem ve doğru yolun orta yol çizgisinde olduğunu her fırsatta söylemiştir. Sırrı ilimlerden Şemsül Mearif ilmini çok iyi bildiği nakledilmektedir. Ailesine ve öğrencilerine misafirlere karşı sınırsız bir hizmette bulunmalarını, insanlara karşı daima güler yüzlü  olup kibirden uzak durmayı, yardımlaşmayı vasiyet etmiştir. Halife Hacı Yusuf Saruhani ‘nin ailesi onun izinden gitmeye çalışmış ve hep bu vasiye sadık kalmaya çalışmışlardır. Halife Hacı Yusuf Saruhani bir evlilik yapmıştır. Bitlis’in Ölekli ailesinden Hacı İbrahim Efendi’nin kızı Sultan Hanımla evlenmiştir. Molla Bahaddin ve Molla Muhammed Misafir isminde iki oğlu olmuştur. Halife Hacı Yusuf un oğlu Molla Bahattin ve  Molla Muhammed Misafir  dini ilimleri   Nurşin de  tahsil etmişlerdir. Molla Bahattin ‘in oğlu Bitlis Müftüsü Merhum Abdülkerim Saruhan(1923-1986) ilmi icazeti Şeyh Maşuk Efendi’den almış, tasavvufi hilafeti ise,Nurşinde Meşhur ve Maruf Şeyh Molla Abdülbaki Efendi’den almıştır.Molla Bahattin ‘in diğer oğlu Hizan Müftüsü Merhum Hüsameddin Saruhan Hizan medresesinde çok sayıda talebeler yetiştirmiştir. Halife Hacı Yusuf un küçük oğlu Molla Muhammed Misafir ‘in iki oğlundan büyüğü Merhum Molla Mahfuz  Saruhan, Bitlis’in Taş Mahallesinde Halife Hacı Yusuf’un yaptırdığı Taş camisinde görev yapmıştır. Molla Muhammed Misafir’in küçük oğlu Müftü Mahmut Saruhan Nurşinde  Bir süre, Şeyh Maşuk ‘un oğlu Şeyh Bedrettin’in ve Hizan Müftüsü Amcası oğlu Hüsameddin  Saruhan’ın yanında uzun bir süre ilim tahsil etmiştir. Tatvan, Ahlat, Mamak, Ankara Yenimahalle, İstanbul Tuzla Müftüsü olarak görev yapmıştır